Thứ Tư, 27/05/2020
  • Tiếng Việt
  • English
  • French

Bảo tàng lịch sử Quốc gia

Vietnam National Museum of History

18/12/2019 10:17 213
Điểm: 0/5 (0 đánh giá)
Di chỉ Ngõa Long nằm ở cánh đồng Ngoã Long, xã Minh Khai, huyện Từ Liêm, Hà Nội. Di chỉ thuộc cánh đồng trồng màu, nằm trên dọi đất cao được dùng làm nơi sản xuất gạch của hợp tác xã nông nghiệp Minh Khai.

Tháng 6 năm 1978, Sở Văn hoá thông tin Hà Nội kết hợp với Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) đã tiến hành khai quật di chỉ này với diện tích 171m2. Kết quả cuộc khai quật được công bố ngắn gọn trong bài “Khai quật di chỉ Ngoã Long (Hà Nội)” đăng trên Những phát hiện mới về Khảo cổ học năm 1978 (Quang Văn Cậy và Nguyễn Thị Dơn 1978, trang 222 - 223).

Năm 2010, chúng tôi có dịp tiếp xúc với sưu tập hiện vật của di chỉ này tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Trên cơ sở các tư liệu công bố, kết hợp với những tư liệu hiện vật đang lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, bài viết thông tin rõ hơn về kết quả cuộc khai quật và đưa ra một số nhận thức về di chỉ này.

TƯ LIỆU CŨ

Theo kết quả đã công bố năm 1978, di chỉ Ngõa Long có tầng văn hoá dày trung bình từ 0.40m đến 0.60m, màu xám đen. Trong lớp văn hóa này có chứa rìu bôn đá, mảnh vòng và mảnh gốm. Phía trên tầng văn hoá là lớp đất sét dẻo màu vàng xẫm lẫn một số mảnh gốm thời Hán. Tầng văn hoá có chỗ bị xáo trộn nghiêm trọng. Mảnh gốm Hán có mặt ở sát sinh thổ.

Kết quả khai quật thu được 63 hiện vật bằng đá và 9085 mảnh gốm các loại. Trong đó hiện vật bằng đá là công cụ sản xuất có 23 hiện vật (6 rìu, 12 bôn, 5 bàn mài). Đồ trang sức có 17 hiện vật (15 mảnh vòng, 1 khuyên tai và 1 hạt chuỗi hình trụ). Vòng có tiết diện hình chữ nhật, chữ T và chữ L.

Đồ gốm thu được 9085 mảnh gốm các loại. Trong đó đồ gốm chủ yếu là mảnh vỡ. Một số hiện vật còn nguyên bao gồm một nồi miệng loe gãy, 2 bát chân đế thấp, dọi xe chỉ và 7 viên bi gốm. Qua nghiên cứu, các nhà khai quật cho rằng đồ gốm di chỉ Ngõa Long có 2 loại: loại gốm thô rất phổ biến và loại gốm mịn ít phổ biến hơn, Loại gốm thô có lẫn cát hạt mịn, ánh sáng, chiếm 70%, gốm xốp chiếm 30%. Gốm thô thường có màu xám đen. Sơ bộ cho thấy có 31% mảnh gốm được trang trí hoa văn. Hoa văn chủ yếu là văn thừng. Gốm xốp thường có màu xám, mỏng nhẹ, và ít được trang trí hoa văn (chiếm 4.7%).

Về loại hình miệng, đồ gốm di chỉ Ngõa Long chủ yếu là miệng loe gãy và miệng thành dày. Đây là các loại miệng thường gặp trong văn hóa Phùng Nguyên. Chân đế có 2 loại: loại chân đế thấp và loại chân đế mâm bồng.

Dựa trên các kết quả đã công bố, các nhà khai quật cho rằng di chỉ Ngõa Long thuộc giai đoạn muộn của văn hóa Phùng Nguyên.

NHẬN THỨC MỚI

Hiện nay tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia chỉ còn lưu giữ 9 hiện vật đá, 97 mảnh gốm và 1 nồi gốm đã được phục chế nguyên dáng. Dưới đây chúng tôi lần lượt giới thiệu những hiện vật còn lại trong sưu tập này.

1.Đồ đá:  gồm 9 hiện vật đá. Trong đó có 6 chiếc rìu, bôn và 3 mảnh vòng tay.

* Rìu, bôn: Hiện nay việc phân loại rìu bôn chưa có sự thống nhất giữa các nhà nghiên cứu. Nghiên cứu này lấy tiêu chí phân loại theo cuốn Văn hóa Phùng Nguyên (Hán Văn Khẩn 2005: 68-69). Rìu có lưỡi vát chữ V cân xứng. Bôn có lưỡi vát một bên hình chữ V lệch. Rìu bôn là loại có lưỡi vát hai bên không đều nhau. Theo tiêu chí đó, 6 chiếc rìu bôn di chỉ Ngõa Long hiện lưu giữ ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đều thuộc loại được mài toàn thân, gồm 1 chiếc rìu có vai, 3 chiếc rìu không có vai và 2 chiếc bôn.

 

 Các loại rìu - bôn

+ Rìu có vai: Chiếc rìu duy nhất ký hiệu 78 NL H14. Rìu có màu xám làm từ chất liệu đá mịn. Phần đốc rìu nhỏ, ngắn hơn phần thân. Vai rìu không cân xứng. Lưỡi rìu sắc được mài vát từ hai phía, cân xứng. Rìu được mài một mặt, mặt kia không mài cho thấy rìu được ghè đẽo từ một hòn đá lớn. Trên mặt mài có vết ghè đẽo. Kích thước rìu dài toàn bộ 6.5cm, rìa lưỡi rộng 3, 5cm, dày lưỡi 0.2cm, đốc dài 2cm, rộng 1.8cm, dày 1.7cm, vai rìu rộng 2cm.

+ Rìu không có vai (còn gọi là rìu tứ giác): Trong sưu tập ở Bảo tàng lịch sử Quốc gia còn lại 3 chiếc rìu tứ giác với 2 loại: rìu hình chữ nhật và rìu hình vuông. Rìu đều được mài công phu, nhẵn bóng, đốc thường phẳng, hai cạnh bên song song với nhau, lưỡi cong tròn và sắc. Lưỡi được mài cân xứng từ hai phía lại.

Chiếc thứ 1: ký hiệu 78 NLC1/6. Rìu được làm bằng loại đá màu vàng nhạt, cứng và mịn. Phần đốc cầm có vết chày xước nhỏ. Trên một mặt rìu có 1 vết vỡ tròn. Lưỡi rìu hình vòng cung, khá sắc. Kích thước: dài 6.1cm, đốc rộng 4.2cm, dày 0.6cm, lưỡi rộng 4.8cm, dày 0.6cm .

Chiếc thứ 2: ký hiệu 78NLA2/17 có mặt cắt ngang gần hình chữ nhật. Trên hai mặt rìu có vết vỡ nhỏ. Phần đốc cầm có vết chày xước ở một mặt. Phần rìa lưỡi có vết vỡ nhỏ. Rìu có phần lưỡi hơi loe rộng, phần đốc cầm thu hẹp. Kích thước: dài 8.5cm, đốc cầm rộng 4cm, dày 0.6cm, lưỡi rộng 4.5cm.

Chiếc thứ 3: ký hiệu 78 NL82/18. Rìu có màu xanh, vân trắng hoặc trắng sáng. Rìu có hình vuông, đốc cầm và lưỡi cân xứng. Trên hai mặt và rìa lưỡi có vết chày xước. Rìu có mặt cắt ngang hình chữ nhật. Kích thước dài: 4.3cm, đốc rộng 4.2cm, dày 0.7cm, lưỡi rộng 4.3cm.

+ Bôn: cũng giống như rìu, bôn đá ở di chỉ Ngoã Long được mài nhẵn toàn thân. Bôn có rìa lưỡi mài vát lệch về một phía. Bôn có 2 chiếc đều là bôn tứ giác có kích thước trung bình và nhỏ. Chiếc bôn có ký hiệu 78NL410 có màu xanh đen vân trắng, mài rất mịn.

* Đồ trang sức: 3 mảnh vòng tay. Quan sát chung cho thấy vòng có mặt cắt ngang hình chữ nhật đứng với góc cạnh rõ ràng. Vòng được làm bằng đá Nephrit có màu màu trắng ngà xen lẫn vân màu nâu. Chi tiết 3 mảnh vòng như sau:

+ Chiếc thứ 1: ký hiệu 78 NLA1. Vòng có mặt cắt ngang hình chữ nhật đứng với góc cạnh rõ ràng, bản rộng của vòng lớn hơn độ dày của vòng. Vòng được làm bằng đá Nephrit có màu trắng ngà xen lẫn vân màu nâu. Kích thước: đường kính 7cm, rộng 0.25cm.  Vòng bị vỡ chỉ còn ½ chiếc.

+ Chiếc thứ 2: ký hiệu 78 NLC1. Vòng có mặt cắt hình chữ nhật gần vuông 0.8cm x 0.6cm. Các góc cạnh rõ ràng, vuông góc. Vòng được làm bằng đá Nephrit có màu màu trắng ngà. Vòng không còn nguyên vẹn, bị vỡ chỉ còn 1/3 vòng. Kích thước: còn dài 4.4cm, rộng 0.8cm, dày 0.6cm.

+ Chiếc thứ 3: ký hiệu 78NL26A. Chiếc vòng bị vỡ nhiều, không còn rõ mặt cắt. Vòng bị vỡ dọc, màu nâu. Kích thước còn lại dài 6cm, rộng 0.6cm x 0.4cm.

2.Đồ gốm:

Hiện trong kho Bảo tàng Lịch sử Quốc gia chỉ còn lại 1 nồi gốm đã được phục chế nguyên dáng  và 97 mảnh gốm các loại. Hiện tại các mảnh gốm không ghi rõ lớp đào, do vậy chúng tôi phân loại theo loại hình cụ thể mà không theo dõi được diễn biến từ sớm đến muộn.

* Nồi gốm: Nồi gốm hiện đã được phục chế còn lại nguyên dáng. Nồi thuộc dạng nồi gốm không có chân đế, miệng hơi loe không gờ, hơi thu hẹp ở phần cổ thân phình rộng, tròn đều, đáy tròn. Nồi được làm bằng loại gốm tương đối mịn, có màu hơi ngả xám. Nồi được trang trí hoa văn thừng thô từ vai trở xuống. Phần đáy nồi được phục chế không trang trí hoa văn. Kích thước: đường kính: 27cm, miệng cao 5.2cm, cao toàn bộ nồi: 19cm, thân nồi rộng 30cm.

 

* Mảnh gốm vỡ: Quan sát những mảnh gốm cho thấy gốm có hai màu: màu đỏ và màu xám. Có loại mặt ngoài màu đỏ, mặt trong màu xám đen hoặc xám trắng. Gốm màu đỏ có chất liệu khá chắc. Gốm màu xám hoặc xám đen chất liệu thô, khá xốp. Các mảnh gốm còn lại gồm các mảnh miệng, mảnh thân, mảnh chân đế và mảnh đáy.

- Miệng gốm: có các loại cơ bản như miệng loe, miệng thẳng và miệng khum. Các mảnh miệng đều không có hoa văn trang trí.

+ Loại miệng loe: có nhiều kiểu miệng loe khác nhau: miệng loe choãi, cổ thắt, có gờ nổi ở ngoài. Loại miệng loe, có gờ nổi ở mép ngoài, đầu mép miệng vê tròn. Loại miệng loe gãy, cổ thẳng, có gờ ở mép ngoài, miệng loe có thành miệng dày, cổ  mỏng. Loại miệng loe gãy, thành miệng dày là các loại miệng thường gặp trong văn hoá Phùng Nguyên.

+ Loại miệng thẳng, đầu mép vê tròn, thành miệng dày.

+ Loại miệng hơi khum, thành miệng dày.

- Mảnh thân: Các mảnh thân gốm phổ biến là loại không trang trí hoa văn. Xương gốm khá thô, màu đỏ có 6 mảnh, màu xám có 13 mảnh, mặt ngoài màu đỏ, mặt trong màu xám: 6 mảnh.

Mảnh đáy: có 3 mảnh đáy của nồi hoặc bình, vò. Trong đó có hai mảnh đáy tròn, trang trí văn thừng thô, màu xám, xương gốm thô lẫn tạp chất. Một mảnh đáy phẳng còn khá nguyên, có lẽ là đáy của một chiếc bình. Đường kính rộng 11cm, dày 0.4cm, cao còn lại 4cm .

- Chân đế: có hai loại chân đế: loại chân đế thấp và loại chân đế kiểu mâm bồng. Mảnh chân đế cao, rỗng, mép chân đế khum lại, không trang trí hoa văn, màu xám. Kích thước dài 4.5cm, rộng 4.2cm, dày 0.4cm. 

- Hoa văn trang trí: các mảnh gốm của sưu tập hiện vật còn lại cho thấy trang trí các loại hoa văn: văn thừng, văn khắc vạch, in chấm và loại không trang trí. Hoa văn trang trí phổ biến là văn thừng gồm các đồ án đơn giản như vạch các đoạn thẳng song song, đoạn thẳng cắt nhau, đường tròn đồng tâm; văn in ô vuông, chấm dải, khắc vạch, in chấm dải kết hợp khắc vạch.

 

Mảnh gốm văn in ô vuông

 

Mảnh gốm có miệng loe

MỘT SỐ NHẬN XÉT

1. Sưu tập hiện vật ở di chỉ Ngõa Long mang đặc trưng của nền văn hóa Phùng Nguyên.           

- Về đồ đá: các loại rìu, bôn mài toàn thân xuất hiện trong các di tích hậu kỳ đá mới. Rìu có vai xuất hiện trong các di chỉ thuộc văn hoá Hạ Long. Rìu, bôn ở di chỉ Ngoã Long đều có mặt trong các di tích văn hóa Phùng Nguyên. Trong các di chỉ thuộc văn hoá Phùng Nguyên loại hình di vật này không xuất hiện nhiều. Chúng có mặt ở một số di chỉ như Xóm Rền (Phú Thọ), chùa Gio, Văn Điển (Hà Nội)... Đồ trang sức di chỉ Ngõa Long có loại vòng được làm bằng đá Nephrite có mặt cắt hình chữ nhật. Đây là loại vòng chiếm số lượng nhiều trong các di chỉ thuộc văn hoá Phùng Nguyên như Xóm Rền (Phú Thọ) và chùa Gio (Hà Nội). Loại hình này cũng có mặt trong di chỉ Ngõa Long và chiếm số lượng khá lớn (15 chiếc).

- Về đồ gốm: Các loại hình đồ gốm và hoa văn trang trí di chỉ Ngõa Long gần gũi với các di tích khác thuộc văn hóa Phùng Nguyên như di chỉ Xóm Rền, Phùng Nguyên (Phú Thọ), Văn Điển (Hà Nội). Hoa văn trang trí văn thừng tương đối mịn hoặc thô mang đặc trưng văn hóa Phùng Nguyên. Hoa văn trang trí trên đồ gốm Ngõa Long như văn thừng, khắc vạch, in chấm là những loại hoa văn thường thấy trang trí trên gốm Phùng Nguyên. Hoa văn khắc vạch kết hợp in chấm là hoa văn văn hóa Phùng Nguyên cũng có mặt ở di chỉ Ngõa Long. Các loại miệng loe, miệng khum và chất liệu gốm đều mang đặc trưng của văn hóa Phùng Nguyên.

Xét về hiện vật và nghiên cứu so sánh cho thấy di chỉ Ngõa Long thuộc giai đoạn muộn của văn hóa Phùng Nguyên và có nhiều nét gần gũi với di chỉ Văn Điển, Chùa Gio (Hà Nội). Niên đại này phù hợp với công bố trước đây và khi nghiên cứu so sánh sưu tập hiện vật Ngõa Long với các di chỉ khác cùng thời cũng có nét tương tự.

2. Ngõa Long là một di chỉ thuộc văn hóa Phùng Nguyên trên địa bàn Hà Nội. Khu vực Hà Nội cho đến nay đã phát hiện được gần 20 di chỉ thuộc nền văn hóa này. Di chỉ Ngõa Long nằm trong hệ thống 20 di tích văn hóa Phùng Nguyên khác ở Hà Nội như: Văn Điển, chùa Gio, Vườn Chuối, Phượng Hoàng, Đồng Chõ, Tây Đằng, Triều Khúc, Gò Cây Táo, Ái Mỗ...  Sưu tập hiện vật Ngõa Long công bố ở trên góp phần hiểu thêm về di chỉ Ngõa Long nói riêng cũng như cung cấp thêm tư liệu trong việc nghiên cứu văn hóa Phùng Nguyên khu vực Hà Nội nói chung.  Di chỉ Ngõa Long góp phần tìm hiểu mối quan hệ đời sống, tinh thần của người Phùng Nguyên trên vùng đất Hà Nội cổ xưa.

TS. Ngô Thị Lan

 

Tài liệu tham khảo

1.Quang Văn Cậy và Nguyễn Thị Dơn 1978, Khai quật di chỉ Ngoã Long (Hà Nội). Trong NPHMVKCH năm 1978: 222-223.

2.Hoàng Xuân Chinh, Chử Văn Tần 1968, Báo cáo khai quật chùa Gio (đợt 1), Tư liệu Viện Khảo cổ học.

3.Hán Văn Khẩn 2005, Văn hoá Phùng Nguyên. Nxb.Đại học Quốc gia Hà Nội.

4.Hán Văn Khẩn 2009, Xóm Rền - Một di tích khảo cổ học đặc biệt quan trọng của thời đại đồ đồng Việt Nam. Nxb.Đại học Quốc gia Hà Nội.

5.Nguyễn Văn Nghĩa, Hoàng Xuân Chinh, Nguyễn Ngọc Bích 1964, Báo cáo khai quật Văn Điển (Thanh Trì-Hà Nội) năm 1964. Tư liệu Viện Khảo cổ học.

 

 

Bảo tàng Lịch sử quốc gia

Chia sẻ:

Bài nổi bật

Loại hình chân chạc trong đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên

Loại hình chân chạc trong đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên

  • 11/06/2019 08:28
  • 507

Là loại hình di vật độc đáo xuất hiện từ văn hóa Phùng Nguyên và tồn tại qua các giai đoạn văn hóa tiếp sau (Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn). Đến nay vẫn chưa có sự thống nhất về tên gọi cũng như chức năng của loại hình hiện vật này. Chúng được gọi bằng nhiều tên khác nhau như hòn kê, ông đầu rau, vật hình cốc, vật hình phễu, vật hình sừng bò, vật giữ lửa, chân giò, chân chạc, vật có liên quan đến tôn giáo tín ngưỡng nguyên thủy... Đến nay tên gọi chạc gốm được nhiều nhà nghiên cứu sử dụng hơn cả. Chạc gốm được tạo bằng tay, chất liệu gốm thô pha nhiều cát sạn sỏi nhỏ, đa số có văn thừng, một số ít trang trí văn khắc vạch. Chạc gốm chia thành hai phần: Phần cốc loe ở trên và phần chân ở dưới. Kích thước to nhỏ khác nhau.

Bài viết khác

Hai chiếc Ấn vàng đời chúa Nguyễn Phúc Chu năm 1709

Hai chiếc Ấn vàng đời chúa Nguyễn Phúc Chu năm 1709

  • 12/12/2019 15:23
  • 316

Chúa Nguyễn Phúc Chu, con trưởng của đức Anh Tông Nguyễn Phúc Thái và Hoàng hậu Tống Thị Lĩnh, sinh ngày 18 tháng 5 (nhuận) năm Ất Mão (10/7/1675), mất ngày 21 tháng 4 năm Ất Tỵ (1/6/1725), thọ 51 tuổi. Chúa là vị thứ 7 trị vì ở vùng Thuận Quảng. Ở ngôi trị vì 34 năm, Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu đã làm được nhiều việc quan trọng như mở khoa thi chọn nhân tài, xây dựng lực lượng quân sự hùng mạnh, các nước xung quanh nể trọng. Chúa còn mở mang bờ cõi đến biên giới Chân Lạp, lập thêm các phủ Bình Thuận và Gia Định. Đất phương Nam ngày càng trở nên phồn thịnh nhờ chính sách chiêu dân, lập ấp, dân chúng được yên vui, no đủ.