Thứ Bảy, 14/12/2019
  • Tiếng Việt
  • English
  • French

Bảo tàng lịch sử Quốc gia

Vietnam National Museum of History

18/11/2019 10:16 105
Điểm: 0/5 (0 đánh giá)
Giới thiệu chung

Ngói và các bộ phận trang trí trên ngói là thành phần vật liệu quan trọng trong một công trình kiến trúc hoàn chỉnh. Trang trí trên ngói góp phần làm cho công trình kiến trúc thêm đẹp và trang trọng. Trong nhiều năm qua, khảo cổ học đã  phát hiện trên 20 di tích và cụm di tích ngói và các thành phần trang trí trên ngói thời Lý. Các thành phần trang trí này có mặt chủ yếu ở các tỉnh đồng bằng và trung du Bắc Việt Nam như Hà Nội, Nam Định, Hà Nam, Quảng Ninh, Hải Phòng, Hưng Yên, Bắc Ninh, Bắc Giang… Các bộ phận trang trí trên ngói thời Lý đều phát hiện thấy trong các loại hình di tích như cung điện, phủ đệ, đàn tế, chùa, tháp… các công trình của nhà nước, các công trình tôn giáo hoặc của tầng lớp người giàu có, quyền thế. Các thành phần trang trí trên ngói thời Lý chưa thấy được trang trí trên mái ngói trong các công trình bình dân hoặc thứ cấp. Điều đó cho thấy trang trí trên mái kiến trúc thời Lý chỉ được trang trí và lợp ở những nơi linh thiêng, trang trọng và liên quan đến Phật giáo. Trên cơ sở hệ thống các bộ phận trang trí trên ngói trong các di tích kiến trúc thời Lý qua các phát hiện khảo cổ học, bài viết bước đầu đề cập đến những đặc trưng cơ bản của trang trí trên ngói thời Lý; Truyền thống và sáng tạo; Những nét chungnét riêng của trang trí trên ngói thời Lý ở Thăng Long so với các di tích khác ở Bắc Việt Nam là những nội dung của bài viết này.

Những đặc trưng cơ bản của trang trí trên ngói thời Lý

Ngói thời Lý gồm hai loại: ngói cong và ngói phẳng. Ngói cong gồm có ngói ống và ngói bò nóc. Ngói phẳng có ngói mũi sen, ngói mũi tròn. Tiếp nối truyền thống trang trí trên ngói thời Bắc thuộc, trang trí trên ngói thời Lý chủ yếu là trên ngói cong. Trang trí trên ngói phẳng ít phổ biến hơn. Hình thức trang trí chủ yếu là gắn thêm trên ngói với các bộ phận như đầu ngói ống, hình lá đề và tượng uyên ương. Đầu ngói ống thời Lý phổ biến là loại đầu ngói ống tròn, được gắn vuông góc vào đầu mép ngói. Phần mặt ngói tròn quay ra phía ngoài được trang trí hoa văn. Loại hình này ở Trung Quốc gọi là ngói câu đầu hay ngói diềm mái chỉ vị trí của viên ngói được sử dụng ở hàng cuối cùng trong mái kiến trúc để liên kết hai viên ngói âm lại với nhau và giải quyết thoát nước cho bộ mái. Lá đề và tượng uyên ương được gắn trên ngói ống và ngói bò nóc nhưng các bộ phận này gắn trên ngói bò nóc phổ biến hơn. Hình lá đề và tượng uyên ương gắn trên phần lưng phía đầu ngói ống chỉ thấy ở Thăng Long (các địa điểm: 18.Hoàng Diệu và 11.Lê Hồng Phong).

Ngói và các bộ phận trang trí trên thời Lý được làm bằng chất liệu đất nung mịn, độ nung cao, đều lửa với hai loại để mộc, màu đỏ tươi và loại màu trắng, tráng men màu xanh. Hoa văn phổ biến được chạm khắc bằng tay trực tiếp. Bên cạnh đó vẫn có loại hoa văn được làm bằng khuôn. Hoa văn trang trí trên ngói thời Lý đa dạng và phong phú với nhiều loại hoa văn khác nhau. Dưới đây bài viết giới thiệu các loại hoa văn đó theo từng bộ phận trang trí trên ngói.

Đầu ngói ống

Trên đầu ngói ống thời Lý trang trí nhiều loại hoa văn khác nhau như hoa sen, hoa

mai, hoa mẫu đơn và hoa cúc. Trong đó, hoa sen là đề tài trang trí phổ biến trong thời Lý. Hoa sen thể hiện theo 3 chiều nhìn khác nhau: chiều nhìn thẳng, chính diện, chiều nhìn nghiêng thẳng và chiều nhìn nghiêng bổ dọc. Tuy nhiên, hoa sen thể hiện theo chiều nhìn thẳng, chính diện phổ biến hơn. Hoa sen thời Lý có từ 6 đến 11 cánh hoa theo nhiều kiểu khác nhau: cánh nổi đặc, cánh đặc có đường chỉ bao quanh, cánh sen được khắc vát chéo, cạnh sắc và cánh sen là các đường chỉ nổi. Đầu ngói ống trang trí hoa sen phổ biến trong các di tích thời Lý như tháp Chương Sơn, Phương Nhi (Nam Định), chùa Lạng (Hưng Yên), tháp Long Đọi (Hà Nam),  Thăng Long (Hà Nội)

 

Đầu ngói ống trang trí hoa sen tháp Chương Sơn (Nam Đinh)  Ảnh: Ngô Thị Lan

Hoa mai và hoa mẫu đơn trang trí trên đầu ngói ống thời Lý không phổ biến hiện chỉ thấy ở Thăng Long (Hà Nội). Hoa mai được diễn tả theo chiều nhìn thẳng chính diện: nhụy tròn ở giữa, cánh hoa ngắn đầu cánh tròn tỏa đều xung quanh. Tương tự như hoa mai, hoa mẫu đơn trang trí trên đầu ngói ống thời Lý thường được thể hiện một bông hoa cánh đơm nhiều lớp, lớp trong uốn cong vào, lớp ngoài tỏa đều ra hai bên. Cánh hoa mẫu đơn thường tỉa múi mềm  khá gần với cánh hoa cúc. Hoa mẫu đơn phổ biến theo chiều nhìn nghiêng bổ dọc, bông hoa choán gần hết mặt ngói, phía ngoài là các đường chấm tròn giữa các đường gờ nổi. Hoa cúc trang trí trên đầu ngói thời Lý rất hiếm, hiện chỉ thấy hai tiêu bản ở chùa, tháp Long Đọi (Hà Nam) và tháp Chương Sơn (Nam Định). Hoa cúc trên đầu ngói tròn thể hiện là cánh hoa xếp lớp theo chiều kim đồng hồ. Bông hoa in nổi trên mặt ngói tròn.

 

Hình lá đề

Lá đề là loại hình trang trí phổ biến trên mái kiến trúc thời Lý. Theo thống kê, trong 20 di tích thời Lý thì có 16 di tích phát hiện thấy trang trí hình lá đề. Loại hình trang trí này mô phỏng từ hình dáng của lá cây bồ đề có mũi nhọn, vai xuôi, thân phình, dáng thót được chạm phổ biến trong các chùa, tháp và là biểu trưng của Phật giáo. Môtif trang trí này có nhiều tên gọi khác nhau: lá đề, vòng hào quang hình lá đề, vòng hào quang, vòng sáng nhọn đầu, hình lá bồ đề, hình

lá đề…. Hình lá đề thường được gắn trên các viên ngói lợp diềm mái. Vị trí gắn của lá đề khác hoàn toàn với đầu ngói ống hình tròn. Các lá đề không gắn vào đầu ngói mà gắn vào lưng phía đầu viên ngói ống và ngói bò nóc. Tuy nhiên, lá đề gắn trên ngói bò nóc phổ biến hơn. Lá đề có hai loại: lá đề cân xứng và lá đề lệch nhưng là đề cân xứng phổ biến hơn. Hoa văn trang trí gồm

hình rồng, chim phượng, hoa lá và ngọc báu. Trong đó hình rồng và hình chim phượng là hoa văn trang trí chủ yếu trên lá đề. Hình ngọc báo và hoa lá ít phổ biến hơn. Các chi tiết của hình rồng, chim phượng, ngọc báu và hoa lá đều được chạm khắc tỉ mỉ.

Đầu ngói ống trang trí hoa sen, Thăng Long (Hà Nội). Ảnh. Nguyễn Hữu Thiết

Trên lá đề cân xứng thường thể hiện hình hai con rồng hoặc hai con chim phượng. Trên lá đề lệch thường thể hiện hình một con rồng hoặc một con chim phượng. Hình rồng và hình chim phượng phổ biến trang trí trên lá đề trong các di tích thời Lý. Hình ngọc báu ít được trang trí hơn.

So với hình rồng thì hình phượng được thể hiện phong phú hơn: hình chim phượng đứng trên dải hoa cúc và hoa sen. Hoa văn đường diềm, trung gian và cuống là trên lá đề trang trí hình chim phượng tương tự  như lá đề trang trí hình rồng

T­ượng uyên ương

Tượng uyên ương còn gọi là tượng vịt”. Tượng uyên ương trang trí trên ngói là loại hình xuất hiện đầu tiên vào thời Đinh Lê ở Hoa Lư (Ninh Bình) và Thăng Long (Hà Nội). Môtif trang trí này có mặt ở hầu khắp các di tích thời L‎ý như chùa Phật Tích, chùa Dạm (Bắc Ninh), Thăng Long (Hà Nội)… Tượng uyên ương thời Lý có đặc điểm chung là được trang trí tỉ mỉ, chi tiết. Các chi tiết của tượng được thể hiện rõ: đầu ngẩng cao, mỏ dẹt hướng lên trên, mồm ngậm ngọc, hai cánh xòe rộng có từ  2 đến 4 lớp cánh, thân tròn lẳn, lưng nổi cao thành một khối, đuôi 2 lớp uốn cong lên phía trên từ 3 đến 5 khúc.

 

Tượng uyên ương,  Thăng Long (Hà Nội), Ảnh: Ngô Thị Lan

Tượng uyên ương thời Lý có kích thước to nhỏ tùy loại khác nhau song nhìn chung có kích thước trung bình  (22 x 14 x 10)cm, (17 x 6 x 6)cm, cá biệt có loại có kích thước nhỏ  (10 x 6 x 5)cm. Tượng được chạm khắc tỉ mỉ, chi tiết bằng kỹ thuật khắc tay trực tiếp và in khuôn. Tuy nhiên, kỹ thuật khắc tay trực tiếp phổ biến hơn thể hiện được các chi tiết tỉ mỉ, những nét chạm khắc nông sâu khác nhau. Nhìn chung, trang trí trên ngói thời Lý chủ yếu được trang trí trên các loại ngói cong được lợp ở diềm mái, bờ nóc, bờ dải của mái. Hoa văn được chạm khắc tỉ mỉ, chi tiết với nhiều loại hoa văn khác nhau như hình rồng, chim phượng, hoa sen, hoa mai, tượng uyên ương, hình hoa lá và ngọc báu. Sắc màu đỏ và màu xanh trên mái ngói cũng góp phần làm rõ hơn đặc trưng của trang trí trên ngói thời kỳ này.

2. Trang trí trên ngói thời Lý thể hiện tính  chất cao cấp, riêng biệt của kiến trúc Thăng Long nhưng cũng mang những nét chung, gần gũi so với các di tích kiến trúc khác cùng thời ở Bắc Việt Nam qua hình thức, đề tài trang trí và chất liệu, màu sắc thể hiện.

Mái ngói kiến trúc thời Lý đều được trang trí hình rồng, hình chim phượng trên lá đề, tượng uyên ương trên bờ nóc, bờ dải mái; Nhiều loại hoa sen trên ngói diềm mái cùng với sắc màu đỏ tươi ở nhiều di tích thời Lý khác như chùa Phật Tích, chùa Dạm (Bắc Ninh), tháp Chương Sơn, tháp Phương Nhi (Nam Định), tháp Long Đọi (Hà Nam), chùa Lạng (Hưng Yên), tháp Tường Long (Hải Phòng), chùa Bà Tấm (Hà Nội)... Hình ngọc báu khá gần gũi với trang trí ở tháp Tường Long (Hải Phòng).

 

 Lá đề trang trí hình chim phượng, Thăng Long (Hà Nội), ảnh: Ngô Thị Lan

Bên cạnh nhiều điểm chung như trên, trang trí trên mái kiến trúc hoàng cung Thăng Long còn trang trí nhiều loại hình hoa văn khác mà các di tích khác không có. Các loại đầu ngói ống trang trí hoa sen thì vô cùng phong phú về kiểu loại và hình thức thể hiện, trong khi đó nơi khác hoa sen đơn điệu hơn. Hoa sen trên đầu ngói ống thể hiện theo chiều nhìn nghiêng hoặc chiều nhìn nghiêng bổ dọc thì mới chỉ tìm thấy ở Thăng Long. Loại hoa mẫu đơn trang trí trên ngói diềm mái cũng chỉ thấy ở Thăng Long mà không có ở nơi khác. Trang trí hình chim phượng trên lá đề không còn xa lạ ở khu vực Thăng Long và các di tích thời Lý khác nhưng hình chim phượng trên chất liệu đất nung đứng trên bông hoa sen đang nở  hoặc hoa cúc nở thì chỉ có ở khu vực này. Thực ra hình chim phượng đứng trên sen đã  có ở chùa Bà Tấm và chùa Lạng, nhưng được thể hiện ở thành bậc đá và chỉ đứng một chân trên hoa sen. Tượng uyên ương là loại hình trang trí quen thuộc trong trang trí trên ngói thời Lý. Tuy nhiên loại tượng khối đặc liền khối, không thể hiện cánh, chân và đuôi hiện chỉ thấy ở Thăng Long (địa điểm 18.Hoàng Diệu).

Ngoài sắc đỏ tươi như các di tích kiến trúc khác ở Bắc Việt Nam, trên mái ngói thời Lý ở Thăng Long còn xuất hiện của loại ngói tráng men màu xanh, xương gốm màu trắng. Sắc màu riêng biệt trên mái ngói thời Lý góp phần phản ánh tính đẳng cấp và nét riêng của kiến trúc hoàng cung. Nét chung cho thấy sự tương đồng về kiến trúc. Nét riêng phản ánh tính cao cấp của kiến trúc hoàng cung Thăng Long - là một kinh đô, trung tâm chính trị, văn hóa và kinh tế của đất nước.

3. Trang trí trên ngói thời Lý thể hiện tính truyền thống và sự sáng tạo của người thợ gốm Việt Nam thời Lý.

Trước hết là truyền thống. Trang trí trên ngói thời Lý tiếp nối truyền thống trang trí trên đầu ngói ống trang trí hoa sen từ thời Bắc thuộc, thời Đinh-Tiền Lê. Tượng uyên ương gắn thêm trên ngói bò nóc cũng là đề tài trang trí trên ngói thế kỷ 10 lại tiếp tục phổ biến trong trang trí trên ngói thời Lý.

Thời Lý sáng tạo nên nhiều loại hình ngói lợp và hoa văn trang trí khác nhau. Loại ngói cánh sen (còn gọi là ngói mũi sen, ngói mũi hài) là sáng tạo trong thời Lý. Ngói mũi nhọn thuộc loại ngói phẳng phát hiện ở cố đô Hoa Lư (Ninh Bình) được coi là sáng tạo của người Việt. Tuy nhiên, ngói phẳng thế kỷ 10 thường để trơn, không trang trí hoa văn. Sang thời Lý loại ngói phẳng có phần đầu mũi vuốt cong dạng cánh sen ở phần lưng phía đầu mũi ngói tạo nên mái cong vút đẹp rực rỡ.

Trang trí trên ngói trước thế kỷ 10 chủ yếu là trang trí gắn thêm trên đầu ngói ống và trang trí liền thân trên đầu ngói âm. Trang trí thế kỷ 10 là tượng uyên ương và manh nha xuất hiện quầng lửa sáng gắn thêm trên lưng ngói bò nóc. Sự xuất hiện phổ biến cña hình thức trang trí gắn thêm kết hợp trên lưng ngói và đầu ngói vào thời Lý là sáng tạo thời kỳ này.

Hình lá đề là sáng tạo hoàn toàn mới góp phần tạo lên một truyền thống trang trí kiến trúc mới trong các di tích kiến trúc ở Bắc Việt Nam và trở thành đặc trưng nghệ thuật của thời Lý, Trần, Hồ (thế kỷ 11 đầu thế kỷ 15) cùng với các trang trí khác như tượng uyên ương. Đây có thể coi là đặc trưng bản sắc riêng của Việt Nam không lẫn với bất cứ trang trí kiến trúc nào ở các nước khác trong khu vực.

Thời Lý cũng sáng tạo nên nhiều loại hoa văn khác nhau trang trí trên ngói như hình rồng, hình chim phượng, hoa sen theo chiều nhìn nghiêng hoặc chiều nhìn nghiêng bổ dọc, hoa cúc, hoa mẫu đơn... Tất cả đã tạo nên những nét đặc sắc và sáng tạo riêng trên mái ngói thời Lý so với trang trí trên ngói các thời kỳ khác.

Tóm lại, trong tiến trình phát triển của nghệ thuật trang trí kiến trúc ở Bắc Việt Nam, trang trí trên ngói thời Lý mang những đặc trưng riêng không lẫn với bất cứ trang trí của bất kỳ thời kỳ nào khác. Tuy mang những đặc trưng riêng nhưng trang trí trên ngói thời Lý vẫn tiếp nối thời kỳ trước để cùng phát triển chung trong truyền thống trang trí trên ngói lợp mái kiến trúc ở Bắc Việt Nam. Sự tiếp nối cho thấy tính truyền thống. Sự phát triển cho thấy tính sáng tạo của người thợ gốm thời Lý. Sự sáng tạo thể hiện tinh thần độc lập tự chủ của dân tộc Việt sau 1000 năm Bắc thuộc. Để rồi tinh thần ấy tiếp tục phát triển mạnh vào những thế kỷ sau.

TS. Ngô Thị Lan

Tài liệu tham khảo

1.Parmentier H. et Mercier R. 1952, Elements ancience d’architecture au Nord Vietnam, BEFEO, Tome 45, f.2, pp.285-348.

2.Ngô Thị Lan 2010, Trang trí hình lá đề trên mái các di tích kiến trúc ở Bắc Việt Nam, Khảo cổ học, số 1 : 74-91.

3.Tống Trung Tín 1997, Nghệ thuật điêu khắc Việt Nam thời Lý và thời Trần (thế kỷ XI-XIV), Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội.

4.Cao Xuân Phổ 1968, Báo cáo khai quật di tích Ngô Xá (xã Yên Lợi, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Hà). Tư liệu Viện Khảo cổ học.

Bảo tàng Lịch sử quốc gia

Chia sẻ:

Bài nổi bật

Loại hình chân chạc trong đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên

Loại hình chân chạc trong đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên

  • 11/06/2019 08:28
  • 244

Là loại hình di vật độc đáo xuất hiện từ văn hóa Phùng Nguyên và tồn tại qua các giai đoạn văn hóa tiếp sau (Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn). Đến nay vẫn chưa có sự thống nhất về tên gọi cũng như chức năng của loại hình hiện vật này. Chúng được gọi bằng nhiều tên khác nhau như hòn kê, ông đầu rau, vật hình cốc, vật hình phễu, vật hình sừng bò, vật giữ lửa, chân giò, chân chạc, vật có liên quan đến tôn giáo tín ngưỡng nguyên thủy... Đến nay tên gọi chạc gốm được nhiều nhà nghiên cứu sử dụng hơn cả. Chạc gốm được tạo bằng tay, chất liệu gốm thô pha nhiều cát sạn sỏi nhỏ, đa số có văn thừng, một số ít trang trí văn khắc vạch. Chạc gốm chia thành hai phần: Phần cốc loe ở trên và phần chân ở dưới. Kích thước to nhỏ khác nhau.

Bài viết khác

Một vài ý kiến góp bàn về mộ Mường cổ

Một vài ý kiến góp bàn về mộ Mường cổ

  • 29/10/2019 09:51
  • 150

Năm 1974 mộ Mường cổ bắt đầu thu hút sự chú ý của giới khảo cổ học, thông qua một bài viết ngắn của Đỗ Văn Ninh1. Đến nay, thời gian trôi đã được hơn một thập kỷ, sự quan tâm chú ý ấy được thể hiện cụ thể qua hàng loạt những cuộc khai quật các khu mộ Mường ở Ngọc Lâu (huyện Lạc Sơn), Phù Cát (huyện Quốc Oai), Dũng Phong (huyện Kỳ Sơn), Nhuận Trạch (huyện Lương Sơn) và Đống Thếch, Đồng Cúi (huyện Kim Bôi). Cho dù hết sức ngẫu nhiên, những khu mộ Mường ấy đã đại diện cho bốn mường lớn của tỉnh Hòa Bình (cũ): Bi, Vang, Thàng, Động. Từ kết quả của những đợt khai quật, đã có một số bài nghiên cứu, ít nhiều mang tính tổng kết2. Tuy nhiên, mọi kết luận, đến nay, xem ra đều chưa có sức thuyết phục, khi tư liệu mới chỉ dừng lại qua những đợt khai quật mộ Mường cổ thuộc tỉnh Hà Sơn Bình, trong khi còn cả một khối Mường lớn ở Thanh - Nghệ và Vĩnh Phú chưa hề được quan tâm. Nói như thế, phải chăng còn phải đợi chờ tư liệu thêm ở những vùng đó rồi mới tiếp tục luận bàn? Hẳn sẽ rất lý tưởng nếu thực tế ấy có được trong một tương lai gần. Song với hoàn cảnh hiện tại, còn lâu ta mới có đủ trong tay toàn bộ tư liệu như mong muốn. Vì lẽ đó, bài viết này của chúng tôi cũng chủ yếu dựa vào các khu mộ Mường cổ của tỉnh Hà Sơn Bình, để đưa ra một số ý kiến ít nhiều mang tính giả định và có ý nghĩa về mặt phương pháp của những vấn đề chủ yếu thuộc mộ Mường cổ, đó là: cấu trúc, táng tục và niên đại.