Thứ Năm, 17/09/2020
  • Tiếng Việt
  • English
  • French

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Vietnam National Museum of History

13/08/2020 16:32 139
Điểm: 0/5 (0 đánh giá)
Mở đầu

Bảo quản, gìn giữ hiện vật là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của các bảo tàng. Và để thực hiện tốt công tác bảo quản, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận, phòng ban trong bảo tàng. Trong những năm qua, Phòng Bảo quản và Phòng Nghiên cứu - Sưu tầm đã phối hợp trong việc đánh giá, bảo quản hiện vật mới sưu tầm trước khi nhập kho. Tuy nhiên, việc bảo quản hiện vật khai quật khảo cổ học chưa được phối hợp thường xuyên, chặt chẽ ngay tại công trường khai quật, trong khi đây là công đoạn quan trọng, ảnh hưởng đến độ bền cũng như khả năng xử lý, bảo quản hiện vật sau này. Nhằm khắc phục những hạn chế nêu trên, gần đây, Phòng Bảo quản và Phòng Nghiên cứu - Sưu tầm đã có những trao đổi, thảo luận về phương án bảo quản hiện vật đồng bộ, từ công trường khai quật cho đến phòng thí nghiệm của bảo tàng, và việc bảo quản thành công 02 kết cấu trụ gạch hố thiêng là kết quả của sự phối hợp hiệu quả đó.

Thông tin về đối tượng bảo quản

Đối tượng được bảo quản là kết cấu trụ gạch của hố thiêng khai quật tại di tích Gò Ba Cảnh (xã Hưng Điền, huyện Tân Hưng, tỉnh Long An). Đây là một gò đất lớn, có cả di tích cư trú và di tích kiến trúc, nằm trong khung niên đại Óc Eo và hậu Óc Eo, khoảng thế kỷ 5 - 7 đến thế kỷ 9 - 10.

Tại khu vực có dấu vết kiến trúc, sau khi bóc toàn bộ phần đỉnh gò hiện tại, chúng tôi đã phát hiện hai nền kiến trúc, kí hiệu 19.GBCA.KT1 và 19.GBCA.KT2.

Kiến trúc KT1 phân bố ở nửa gò phía tây, có bình đồ gần hình vuông, quay theo hướng gần chính đông, chiều đông - tây khoảng 7,3m, chiều bắc - nam khoảng 8,4m, bẻ góc ở phía đông. Phần chân móng phía bắc còn xác định được rộng khoảng 1,4m, với ba lớp gạch xếp không trùng mạch. Trong lòng kiến trúc được đầm chặt sét và gạch vỡ, dày trung bình khoảng 20cm, càng vào trung tâm độ dày càng lớn, có chỗ tới 60cm. Phía đông của nền gia cố là một nền sét đắp màu vàng, có kích thước khá lớn: chiều bắc nam là 9m, chiều đông tây là 10m. Đây có thể là phần sân trước của kiến trúc.

Chính giữa nền kiến trúc KT1 là hố thiêng có bình đồ hình vuông, mỗi cạnh dài 1,6m, đáy hơi thu lại, rộng khoảng 1,1m, sâu khoảng 1,0m. Từ miệng hố xuống được xếp 5 lớp gạch, mỗi lớp gồm có 3 hàng, mỗi hàng có 3 ô vuông được tạo thành từ 4 viên gạch xếp vuông góc với nhau, chính giữa mỗi ô vuông là một lỗ rỗng được chèn bằng gạch vỡ. Phía dưới 5 lớp gạch là lớp gạch vỡ dày khoảng 50cm, đáy hố là nền gạch, dưới nền gạch là đất xám đầu ruồi. Xung quanh hố thiêng được đào rãnh rộng khoảng 30cm, sâu khoảng 40cm, sau đó chèn gạch vào để gia cố vách hố. Trong hố thiêng hoàn toàn không có hiện vật, do đã bị đào phá từ trước đó

 
Bình diện và trắc diện di tích hố thiêng thuộc kiến trúc KT1, Gò Ba Cảnh 2019

Qua nghiên cứu so sánh với các di tích kiến trúc thuộc văn hóa Óc Eo ở Nam Bộ, có thể nhận thấy đây là cách xếp trụ gạch ở Gò Ba Cảnh khá đặc biệt, với việc xếp mỗi ô vuông rỗng ở giữa rồi đặt một viên gạch vỡ vào giữa, khá giống với một mô hình bệ thờ linga-yoni. Do đó, đoàn khai quật đã quyết định cắt 02 ô vuông trong cấu trúc trụ gạch để bảo quản, nghiên cứu và phát huy giá trị.

Mục tiêu bảo quản

- Bảo quản, giữ nguyên trạng cả khối 02 kết cấu trụ gạch của hố thiêng.

- Gia cố, gắn chắp phần đất liên kết giữa các viên gạch.

- Gia cố từng viên gạch.

- Tạo lớp phủ cho cho toàn bộ kết cấu trụ gạch.

- Làm lớp đỡ phần đáy hiện vật.

Xử lý, bảo quản 02 kết cấu trụ gạch hố thiêng tại công trường khai quật

Trừ những trường hợp đặc biệt, hầu hết hiện vật không xử lý được toàn bộ tại công trường, do sự thiếu hụt về trang thiết bị, chuyên gia bảo quản, thời gian,… Do vậy, mục tiêu chính của việc xử lý, bảo quản hiện vật tại công trường khai quật là đảm bảo sự an toàn cho hiện vật để đợi việc xử lý trong phòng thí nghiệm sau này. Đối với 02 kết cấu trụ gạch hố thiêng, sau khi xuất lộ, hiện vật được làm sạch cơ học bước đầu, sau đó, tiến hành đo, vẽ, chụp ảnh, và cuối cùng, hiện vật được gia cố, bó bằng thạch cao và sợi đay; việc bó kín hiện vật nhằm:

- Thuận tiện cho việc đưa hiện vật ra khỏi hố khai quật, vì bản thân các viên gạch cũng như liên kết giữa các viên gạch trong mô hình khá yếu.

- Hạn chế sự thay đổi môi trường đột ngột, gây ra sự nứt, vỡ, biến màu hiện vật.

- Hạn chế ảnh hưởng của môi trường xung quanh lên hiện vật.

- Bảo vệ an toàn cho hiện vật, hạn chế những hư hại do rung lắc, va chạm, đặc biệt là trong quá trình vận chuyển hiện vật từ công trường khai quật về bảo tàng.

Kỹ thuật bó và tách hiện vật khỏi hố khai quật:

- Sau khi làm sạch toàn bộ phần di tích xuất lộ, chúng tôi tiến hành làm đai bảo vệ xung quanh ô gạch cần di dời, để đảm bảo kết cấu không bị ảnh hưởng khi vận chuyển. Đai được làm bằng thép, bốn góc đều chèn cao su để không làm ảnh hưởng đến phần hiện vật bên trong.


 
Làm sạch khối gạch

 Đai thép xung quanh
 
Bó thạch cao 
- Tiến hành bó thạch cao: nguyên liệu gồm có xơ đay và bột thạch cao. Trước khi bó cần phủ một lớp nilon lên bề mặt hiện vật, đảm bảo cho hỗn hợp thạch cao không tiếp xúc trực tiếp với hiện vật và việc tháo dỡ sau này cũng được dễ dàng hơn.
- Hiện vật sau khi bó thạch cao được vận chuyển bằng ô tô về phòng thí nghiệm của bảo tàng.

Bảo quản hiện vật tại phòng thí nghiệm

Hiện vật sau khi vận chuyển về phòng thí nghiệm, được bóc tách lớp bọc thạch cao và tiến hành các bước bảo quản theo quy trình, cụ thể như sau:

- Bóc tách lớp thạch cao và làm lớp đỡ dưới đáy hiện vật:

Vì hiện vật có khối lượng lớn trong khi kết cấu lại khá yếu nên để an toàn và thuận tiện trong việc bảo quản, di chuyển sau này, chúng tôi tiến hành làm một lớp đỡ dưới đáy hiện vật. Để làm lớp đỡ này,  trước tiên hiện vật (đang còn bó thạch cao) được quay ngược phần đáy lên trên để tháo dỡ mảng thạch cao ở phần đáy trước, sau đó gia cố phần đáy hiện vậtbằng keo hai thành phần (A,B) và một lớp thạch cao mới. Sau gia cố phần đáy, hiện vật được quay trở lại như ban đầu và tiến hành bóc tách cẩn thận phần bó thạch cao còn lại.Tiếp theo, hiện vật được đặt vào bục gỗ đã được thiết kế phù hợp với kích thước, hình dáng của hiện vật nhằmđảm bảo an toàn hơn khi di chuyển và trưng bày.

 
Đặt vào bục gỗ

 
Gia cố phần đáy
 
Tháo dỡ thạch cao
- Làm khô hiện vật có kiểm soát:

Vì hiện vật có hàm lượng ẩm cao nên cần phải làm khô hiện vật trước khi gia cố bằng các loại keo phù hợp, và bay hơi nước là một quá trình tự nhiên để hiện vật đạt được sự cân bằng và thích nghi với môi trường mới. Tuy nhiên, để hạn chế sự nứt vỡ của hiện vật gây ra do sự bay hơi quá nhanh thì hiện vật cần được làm khô một cách từ từ và có kiểm soát cho đến khi đạt được sự cân bằng với môi trường mới (độ ẩm tương đối từ 55 ÷ 60%).

- Làm sạch hiện vật:

Sử dụng panh xô, tăm bông, dụng cụ cơ học kết hợp với các dung môi như: Ethanol, Ethanol/nước, axetone,… tiến hành làm sạch phần đất, tạp chất bám trên bề mặt hiện vật, làm lộ rõ bề mặt từng viên gạch cũng như phần đất kết dính giữa các viên gạch.

- Gia cố hiện vật:

Gia cố hiện vật gồm 2 phần: phần gạch và phần đất kết dính giữa các viên gạch.

+ Gia cố phần đất kết dính giữa các viên gạch: Sử dụng keo 2 thành phần nồng độ 10% ÷ 15% hòa tan trong hỗn hợp dung môi axetone và ethanol. Dùng kim tiêm bơm keo vào khu vực đất kết dính giữa các viên gạch. Bơm nhiều lần để keo ngấm từ từ vào sâu bên trong cho đến khi đất bão hòa keo và đạt đến độ cứng cần thiết (trung bình bơm dung dịch 5 lần mỗi vách đất).
+ Gia cố các viên gạch: Dùng dung dịch paraloid B72 nồng độ 4% ÷ 7% quét nhiều lần lên từng viên gạch cho đến khi keo ngấm sâu vào bên trong và gạch đạt đến độ cứng nhất định. Tùy thuộc từng viên gạch với độ xốp - cứng khác nhau để có các lần quét khác nhau (trung bình quét 6 lần/1 viên gạch). Một số vết nứt trên các viên gạch được trám vá và gia cố bằng keo 2 thành phần/ethanol.
- Tạo lớp phủ cho toàn bộ mô hình hố thiêng bằng dung dịch Paraloid B72.
 
 
Gia cố phần đất kết dính giữa các viên gạch 
 
Gia cố các viên gạch
Ảnh hiện vật sau khi bảo quản 

 

 Kết cấu trụ gạch hố thiêng 2
 
 
 Kết cấu trụ gạch hố thiêng 1
 
Kết luận
- Sau khi bảo quản, hai kết cấu trụ gạch hố thiêng đã được làm sạch bề mặt, gia cố chắc chắn, tạo màng phủ bảo vệ, làm lớp đỡ phần đáy hiện vật, giúp cho việc vận chuyển, trưng bày được thuận tiện, an toàn và đảm bảo mỹ thuật. Sau khi gia cố và tạo lớp phủ, màu sắc của hiện vật gần như khi mới xuất lộ.
- Mặc dù hiện vật đã được bảo quản, làm giá đỡ và đủ điều kiện để phục vụ nghiên cứu, trưng bày, phát huy giá trị. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn, hiện vật cần được lưu giữ trong điều kiện môi trường sạch sẽ, ổn định, với mức nhiệt độ từ 18 ÷  240  C, và độ ẩm tương đối từ 50 ÷ 60% (mức độ biến đổi nhiệt độ trong ngày không quá 20C và độ ẩm tương đối không quá 5%). 
- Việc phối hợp giữa Phòng Nghiên cứu - Sưu tầm và Phòng Bảo quản trong việc lập kế hoạch khai quật, bảo quản hiện vật ngay từ công trường khai quật cho đến phòng thí nghiệm, giúp cho hiện vật được bảo tồn tốt hơn và hiệu quả bảo quản cũng được nâng cao rõ rệt.

Vũ Văn Dương, Nguyễn Thị Lan (P.BQ)

Trương Đắc Chiến, Hoài Anh ( P. NCST)

 

Bảo tàng Lịch sử quốc gia

Chia sẻ:

Bài nổi bật

Bài viết khác

Yếu tố văn hóa Cham Pa ở kinh đô Đại Việt và vùng phụ cận

Yếu tố văn hóa Cham Pa ở kinh đô Đại Việt và vùng phụ cận

  • 03/08/2020 09:42
  • 201

Lời tòa soạn: Như chúng tôi đã đề cập trong những số báo gần đây về vùng Đồng bằng sông Hồng là hợp lưu của những luồng di dân từ hàng ngàn năm trước cho đến đầu thời Đại Việt. Bài viết dưới đây của TS Nguyễn Tiến Đông tiếp tục dòng thảo luận ấy ở một khía cạnh cụ thể hơn: người Cham pa đã đóng góp như thế nào vào không gian văn hóa ngay tại kinh đô Đại Việt và vùng phụ cận.