Bạn chưa chọn câu trả lời
Biểu quyết thành công
Biểu quyết thất bại

Trưng bày và đổi mới trưng bày bảo tàng (Phần 2 và hết)

Nguồn tin: Bảo tàng Lịch sử quốc gia

  Ngày 10/04/2018
  • 127
  • 0

Hơn nữa, với tư cách là một thiết chế văn hóa phục vụ nhu cầu hưởng thụ văn hóa của công chúng, trưng bày bảo tàng ngày nay hướng các nội dung trưng bày về cộng đồng và vì cộng đồng. Trưng bày ở bảo tàng không còn thụ động với việc chỉ bày các hiện vật (theo tiến trình lịch sử đã được xác định), được chú thích đầy đủ thông tin, thuyết minh, giới thiệu nội dung trưng bày theo các bài đã được chuẩn bị sẵn; hoặc trưng bày những gì bảo tàng muốn khách tham quan tìm hiểu, áp đặt các thông điệp mà bảo tàng cho rằng công chúng nên biết. Bảo tàng hiện đại cần phải hiểu rõ nhu cầu tìm hiểu, mong muốn học tập, trải nghiệm của công chúng để xây dựng các nội dung, các hoạt động phù hợp với nhu cầu của công chúng tham quan.

Trưng bày tại Bảo tàng Khoa học Nagoya, Nhật Bản.

Trong lịch sử các trưng bày bảo tàng trên thế giới có nhiều bài học lớn cho các trưng bày thất bại khi không tìm hiểu trước nhu cầu của công chúng, bỏ qua ý kiến của cộng đồng hoặc thực hiện các trưng bày với các nghiên cứu kiểu “bề trên”, “nghiên cứu quý tộc”. Những bài học từ các cuộc trưng bày này vẫn luôn được nhắc đến như những ví dụ điển hình, được đưa vào các bài giảng bảo tàng học về nghiên cứu, xây dựng trưng bày bảo tàng hiện đại. Để thấy được các bài học về việc tìm hiểu và đáp ứng nhu cầu của các nhóm công chúng khác nhau, xin tóm tắt lại hai ví dụ điển hình như sau:     

Trưng bày “Enola Gay”4 năm 1995: Nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày kết thúc Chiến tranh thế giới lần thứ II, Viện Smithsonian (Hoa Kỳ) đã trưng bày chiếc máy bay B-29 Enola Gay tại Bảo tàng Quốc gia Hàng không và Không gian Smithsonian, Washington DC (Hoa Kỳ). Đây là chiếc máy bay đã thả quả bom nguyên tử xuống Hiroshima (Nhật Bản). Trưng bày này đã bị phản ứng gay gắt bởi một số nhà sử học uy tín Hoa Kỳ và các nghị sỹ bảo thủ Nhật Bản. Họ cho rằng việc trưng bày Enola Gay như là một biểu tượng của việc “chấm dứt sớm chiến tranh” là không công bằng với những nạn nhân (ở cả hai phía) của vụ thả bom nguyên tử xuống Hiroshima ở Nhật Bản. Đồng thời, nảy sinh các tranh cãi giữa việc giới thiệu về Enola Gay (và việc thả bom nguyên tử xuống Hiroshima) như là nguyên nhân giúp chấm dứt sớm Chiến tranh thế giới lần thứ II hay là nguyên nhân của cuộc chạy đua vũ khí nguyên tử giữa các cường quốc, mà ảnh hưởng của nó vẫn tồn tại đến ngày nay. Những tranh luận chuyên môn gay gắt này đã dẫn đến việc Trưng bày phải dừng sớm hơn dự định và giám đốc phụ trách tổ chức Trưng bày đã phải từ chức sau đó. Đây là bài học lớn cho giới bảo tàng học thế giới trong việc xác định một cách tiếp cận cân bằng khi nhìn nhận lịch sử trong trưng bày bảo tàng, sai thời điểm công bố tư liệu hoặc nhìn nhận lịch sử một cách sơ sài, một chiều và phiến diện có thể hủy hoại các trưng bày và mục tiêu hoạt động của bảo tàng một cách nhanh chóng.    

Trưng bày “Harlem trong tâm trí tôi: Thủ phủ văn hóa của dân Mỹ da đen, 1900-1968”5 tại Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (MET), New York (Hoa Kỳ). Nhân dịp 70 năm cộng đồng người Mỹ gốc Phi này cư trú trên đất Hoa Kỳ, MET trưng bày giới thiệu về văn hóa, nghệ thuật của cộng đồng Mỹ gốc Phi ở khu vực Harlem, New York. Tuy nhiên, thay vì giới thiệu các tác phẩm nghệ thuật của các nghệ sỹ người Mỹ gốc Phi, MET lại trưng bày chủ yếu các bài báo viết về các nghệ sỹ này, kèm theo các ghi âm, băng đĩa, các hình ảnh do người da trắng chụp các tác phẩm của người Mỹ gốc Phi… MET cũng đã bỏ qua ý kiến góp ý của cộng đồng người Mỹ gốc Phi và thể hiện góc nhìn về văn hóa, nghệ thuật (thông qua đó là thân phận của người Mỹ gốc Phi) từ góc nhìn của những nhà nghiên cứu da trắng. Trưng bày đã gây ra các phản ứng dữ dội của cộng đồng người Mỹ gốc Phi, thậm chí có các cuộc bạo động và biểu tình tại New York nhằm phản đối quan điểm trưng bày này của MET. Mặc dù, đây là trưng bày ngắn hạn có số lượng khách tham quan lớn nhất từng được biết cho đến nay: 9.467 người trong 4 tiếng đầu tiên, 75.000 người trong 9 ngày đầu tiên, hàng trăm nghìn lượt khách tham quan trong 3 tháng mở cửa và 16.000 sách giới thiệu về trưng bày đã bán hết. Tuy nhiên, trưng bày này vẫn luôn được coi là trưng bày với kiểu nghiên cứu “bề trên”, như những “ông chủ” giới thiệu về “nô lệ” của mình - và đó là nguyên nhân dẫn đến thất bại của trưng bày với những phản ứng gay gắt và tiêu cực của cộng đồng người Mỹ gốc Phi.

4.Đổi mới trưng bày:

4.1. Tại sao phải đổi mới trưng bày:

Đổi mới trưng bày là việc thay đổi một phần hoặc hoàn toàn các trưng bày bảo tàng, bao gồm cả việc đổi mới nội dung, hình thức và các hoạt động phục vụ công chúng. Đổi mới trưng bày còn được hiểu là thay đổi các sứ mệnh, tầm nhìn và mục tiêu của trưng bày; là đổi mới trong tư duy tổ chức và quản lý trưng bày. Hay nói cách khác, dễ hiểu hơn, đổi mới trưng bày thực sự là việc loại bỏ tư duy xây dựng trưng bày cũ, áp dụng phương pháp tiếp cận trưng bày (bào gồm cả việc xây dựng các chương trình giáo dục, chương trình công chúng) mới.

 Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Nhật Bản.

Trước đây, các trưng bày bảo tàng thường tập trung vào việc giới thiệu các bộ sưu tập hiện vật, đặc biệt là các sưu tập quý hiếm hay giới thiệu vấn đề theo tiến trình lịch sử. Với xu hướng hiện đại và quan niệm mới, các trưng bày ngày nay được đánh giá là thành công khi có sự tham gia của cộng đồng trong việc xây dựng nội dung trưng bày, sự tham gia của khách tham quan trong quá trình tìm hiểu và khám phá trưng bày. Bảo tàng hiện đại coi trọng ý kiến đánh giá và góp ý của khách tham quan và thường có các đánh giá, tìm hiểu và phân tích nhu cầu khách tham quan một cách cẩn trọng và kỹ lưỡng trước khi tiến hành nghiên cứu, xây dựng các trưng bày và các hoạt động phục vụ công chúng. Đôi khi, tiếng nói của công chúng quyết định nội dung của các trưng bày của bảo tàng, do vậy nhiều bảo tàng quan niệm rằng “Không thể trưng bày về họ mà thiếu sự tham gia của họ”6.

Bảo tàng với tư cách là một thiết chế văn hóa trong xã hội hiện đại cần phải là một nơi mà khách tham quan có thể tham gia vào việc hình thành nên ý tưởng của trưng bày, chia sẻ và kết nối mọi người qua các nội dung liên quan của trưng bày. Thông qua trưng bày, bảo tàng tạo cơ hội, phương tiện cho khách tham quan đóng góp ý kiến của riêng mình, đóng góp hiện vật liên quan và cùng sáng tạo khi thể hiện trưng bày. Khách tham quan được cùng thảo luận, giao lưu với cán bộ bảo tàng và với khách tham quan khác, tiếp nhận kiến thức và giới thiệu cho người khác những gì họ thấy và những gì họ trải nghiệm tại trưng bày. Thông qua đó, bảo tàng cũng tiếp nhận những ý kiến trao đổi, các câu chuyện của cộng đồng, hiện vật hiến tặng và các ý tưởng mới do khách tham quan đề xuất làm cơ sở cho việc điều chỉnh trưng bày hiện tại và nghiên cứu, phát triển các trưng bày trong tương lai.

Bảo tàng Louvre, CH Pháp.

Nếu coi đổi mới trưng bày là thay đổi các sứ mệnh, tầm nhìn và mục tiêu của trưng bày, thì các sáng tạo, phát triển trưng bày mới không thể chỉ là việc in lại các ảnh trưng bày cũ, sơn sửa lại tường, vách cũ và làm mới các chú thích hiện vật cũ… Càng không thể chỉ là thiết kế lại hình thức trưng bày với những nội dung và hiện vật cũ. Đổi mới trưng bày cần được bắt nguồn từ những cơ sở khoa học thuyết phục, có nguồn lực và mục đích phù hợp với bối cảnh hoạt động mới của bảo tàng, cập nhật những phương pháp tiếp cận mới, những cách nhìn mới về các vấn đề lịch sử cũng như về con người. Những cơ sở dẫn đến việc cần phải đổi mới trưng bày thường rất đa dạng, nhưng chủ yếu tập trung vào các lý do như sau:

Từ nhu cầu bảo quản hiện vật trưng bày: thiết bị trưng bày xuống cấp, lạc hậu và không bảo đảm kiểm soát tốt môi trường trưng bày nhằm thỏa mãn các yêu cầu khắt khe của việc bảo quản hiện vật trưng bày.

Từ kết quả các nghiên cứu mới liên quan: nội dung trưng bày hiện tại cần được bổ sung, điều chỉnh hoặc đính chính căn cứ từ các kết quả nghiên cứu mới, các phát hiện khoa học mới, các nhân chứng mới,...

Từ mong muốn tìm hiểu của khách tham quan: kết quả đánh giá khách tham quan cho thấy trưng bày hiện tại không thỏa mãn nhu cầu tìm hiểu, học tập của khách tham quan.

Từ yêu cầu tăng cường phối hợp với cộng đồng: để phù hợp với xu hướng mới của bảo tàng quốc tế, các bảo tàng, căn cứ theo loại hình của bảo tàng mình, phát triển và hợp tác sâu hơn nữa với các cộng đồng liên quan trong quá trình xây dựng trưng bày mới.

Từ yêu cầu tăng cường ứng dụng công nghệ: công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ theo thời gian là một phương thức hữu hiệu cho bảo tàng chuyển tải các thông điệp của mình. Đặc biệt, trưng bày bảo tàng với các trải nghiệm công nghệ mới sẽ thu hút giới trẻ, học sinh tìm hiểu nội dung trưng bày.

4.2. Nhu cầu đổi mới trưng bày tại các bảo tàng ở Việt Nam

Bất kể một trưng bày nào, với quy mô của trưng bày lớn (2.000 - 3.000m2 trưng bày) hoặc trưng bày nhỏ (200 - 300m2 trưng bày), có số lượng khách tham quan ít hay nhiều, dài ngày (1 năm - 5 năm) hay trưng bày chuyên đề, ngắn ngày (3 tháng, 6 tháng - dưới 1 năm), qua thời gian đều cần được đổi mới cách thực tiếp cận nội dung, hình thức trưng bày nhằm phục vụ khách tham quan với những trình độ nhận thức khác hơn, nhu cầu tìm hiểu kiến thức khác hơn, kỹ năng sử dụng công nghệ phát triển hơn,.. Đồng thời, không nhiều người muốn nghe một câu chuyện nhiều lần, xem một bộ phim nhiều lần hoặc quay lại thăm trưng bày bảo tàng nhiều lần. Nhất là khi người xem đã biết nội dung truyện, đã nghe cách người kể chuyện thể hiện, biết nội dung lẫn cách thức chiếu phim, thuộc hiện vật trưng bày và quen với hình thức trưng bày.

Các bảo tàng ở Việt Nam, đa phần là những bảo tàng công lập, được hình thành và xây dựng từ năm những 1990 đến năm 2000, thời điểm các công nghệ hiện đại trong trưng bày bảo tàng vẫn còn xa lạ ở Việt Nam, các vật liệu xây dựng phục vụ cho trưng bày chưa đảm bảo độ bền vững tối thiểu (gỗ dán, gỗ công nghiệp, nhôm, kính thông thường…), hệ thống ánh sáng chủ yếu là các thiết bị chiếu sáng dân dụng (đèn sợi đốt, huỳnh quang...), công nghệ in ấn, chất liệu in ấn không đảm bảo độ bền vững của màu sắc… Đồng thời, gần như tất cả các trưng bày này đều không có thiết bị hỗ trợ bảo quản hiện vật trong trưng bày (thiết bị hút ẩm, kiểm soát các tia bức hại cho hiện vật, thiết bị kiểm soát côn trùng…). Do đó, dẫn đến việc các trưng bày thường xuống cấp sau 1-2 năm mở cửa, ảnh hưởng đến tuổi thọ của hiện vật, sức khỏe của cán bộ bảo tàng và khách tham quan.

Các nhà quản lý, cán bộ bảo tàng đều dễ dàng thống nhất rằng trưng bày xuống cấp, không còn đảm bảo phục vụ tốt khách tham quan (ánh sáng không đủ đọc các bài viết, chú thích, màu sắc trưng bày làm lu mờ hiện vật…), sẽ làm nản lòng bất kỳ vị khách tham quan nào, kể cả các chuyên gia, những người có kiến thức sâu rộng về nội dung trưng bày, khi họ đến bảo tàng để tìm hiểu kỹ hơn về hiện vật. Chưa bàn đến nội dung trưng bày, sự xuống cấp của hình thức trưng bày đã là một lý do cấp thiết để các bảo tàng tiến hành việc đổi mới các trưng bày, nếu bảo tàng muốn tiếp tục thực hiện nhiệm vụ phục vụ cộng đồng.

Đối với những bảo tàng ở Việt Nam được xây dựng, trưng bày từ những năm 2000 đến nay, dù đã có những cập nhật về công nghệ hiện đại, về thiết bị trưng bày và hệ thống ánh sáng tiêu chuẩn cho trưng bày bảo tàng, nhưng nhiều trưng bày vẫn được thực hiện với tư duy tiếp cận áp đặt quan điểm của bảo tàng tới khách tham quan. Đa phần các bảo tàng chưa có đánh giá nhu cầu của khách tham quan một cách chuyên nghiệp trước khi xây dựng các trưng bày của mình, vẫn sử dụng hình ảnh, tác phẩm nghệ thuật (xin chưa bàn đến chất lượng nghệ thuật của các sản phẩm này) để lấp đầy các “khoảng trống” của hiện vật lịch sử. Hơn nữa, nhiều bài viết trong trưng bày chỉ thể hiện quan điểm của bảo tàng (hoặc của cán bộ bảo tàng) về nội dung trưng bày (ở bài viết, ở chú thích, ở thuyết minh…), thiếu tiếng nói của những nhân chứng, người trong cuộc, những người có uy tín, những người dân… Như vậy, khách tham quan hiện đại sẽ không cảm thấy thỏa mãn với nội dung của trưng bày, kể cả khi sự thật của nội dung đã được minh chứng trong lịch sử và được ghi chép trong sách giáo khoa. Khách tham quan dễ có cảm giác bị dẫn dắt cảm xúc một cách thụ động bởi bảo tàng, chứ không tự cảm nhận, tự xúc cảm với nội dung trưng bày một cách tự nguyện và tin cậy. Đây cũng là điểm yếu của nhiều bảo tàng ở Việt Nam, xây dựng trưng bày nhanh, theo kế hoạch nhưng không theo các lộ trình khoa học bắt buộc của chuyên ngành bảo tàng học. Thực tế cho thấy, các trưng bày có hiệu quả với xã hội, được công chúng đánh giá cao đều được xây dựng dựa trên các lộ trình khoa học bảo tàng học, từ những kinh nghiệm thành công, kinh nghiệm thất bại của chính bảo tàng, để hình thành và phát triển những trưng bày hấp dẫn, có bản sắc riêng. Như trưng bày "Cuộc sống ở Hà Nội thời bao cấp (1975-1986)” tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam năm 2006; trưng bày “Chuyện những bà mẹ đơn thân” tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam năm 2011,..

Những trưng bày bảo tàng được hình thành từ sau những năm 2000, cơ bản đã cập nhật được những vận liệu mới trong trưng bày, có các thiết kế mỹ thuật, thiết kế đồ họa đẹp mắt và hệ thống ánh sáng chuyên dụng. Tuy nhiên, chính vì áp dụng quá nhiều “nghệ thuật” trong việc minh họa lịch sử, thiết kế đồ họa chưa phù hợp với trưng bày bảo tàng (cỡ chữ, kiểu chữ, nhiều màu sắc…) dẫn đến những hạn chế cho khách tham quan theo dõi nội dung, phát triển cảm xúc và tin tưởng vảo nội dung trưng bày. Hơn nữa, nhiều trưng bày vẫn áp dụng phương pháp tiếp cận trưng bày “miêu tả” lịch sử, làm cho trưng bày giống như các cuốn sách lịch sử - đòi hỏi sự chú tâm cao cùng với mục đích tham quan rõ ràng mới hiểu được nội dung trưng bày. Phương pháp trưng bày này thường tạo nên sự bối rối cho khách tham quan khi thiếu vắng tính đa dạng trong tường thuật lịch sử, người xem cảm nhận thụ động, một chiều thông tin bởi sự dẫn dắt của cán bộ bảo tàng (thể hiện qua chú thích, bài viết, thuyết minh do bảo tàng xây dựng, không có các phỏng vấn những người trong cuộc, các nhân chứng, những câu trích quan trọng…).

Do vậy, để thực sự hấp dẫn được khách tham quan, thu hút khách họ quay lại và giới thiệu về các hoạt động của trưng bày tới bạn bè, bảo tàng cần sáng tạo đổi mới phương thức tiếp cận nội dung, hình thức trưng bày và đa dạng các hoạt động xung quanh trưng bày. Tăng cường các nghiên cứu về ứng dụng ngôn ngữ hiện đại trong các bài viết, chú thích, thuyết minh; các ứng dụng công nghệ trong trưng bày, giúp khách tham quan hiểu rõ hơn, chính xác hơn, chi tiết hơn về hiện vật, sự kiện lịch sử, tác phẩm nghệ thuật…; khuyến khích và tạo cơ hội tham gia của cộng đồng trong quá trình chuẩn bị các trưng bày, các hoạt động bên cạnh trưng bày; lắng nghe và có các hành động tiếp nhận, sửa đổi trưng bày theo ý kiến của công chúng tham quan; áp dụng các kỹ thuật thiết kế không gian, thiết kế đồ họa trưng bày hiện đại, phù hợp với nhân trắc học, văn hóa, thẩm mỹ và thói quen của vùng miền.

Một điểm quan trọng nữa của việc thường xuyên đổi mới trưng bày là việc giúp các hoạt động bảo quản hiện vật được thực hiện liên tục, hoán đổi các hiện vật trưng bày giúp bảo vệ lâu dài tuổi thọ của hiện vật, đặc biệt là các hiện vật nhạy cảm với ánh sáng, khí hậu như hiện vật giấy, vải, da… Hơn nữa, việc có các hiện vật mới trong trưng bày là cơ hội đổi mới trong thuyết minh, giới thiệu trưng bày,  nhất là đối với nhưng khách tham quan quay lại trưng bày lần 2, lần 3.

Những năm gần đây, cộng đồng bảo tàng quốc tế đang đứng trước nhiều thách thức và khó khăn, nhất là về tài chính và các hoạt động trưng bày thu hút được khách tham quan. Những khái niệm “Bảo tàng không tường” (Museums without walls) hay gần đây hơn là “Bảo tàng không mái che” (Museums without roofs) đã hướng các hoạt động của bảo tàng ra khỏi khuôn khổ không gian cố định của bảo tàng và mở rộng các phạm vi, trách nhiệm truyền thống của bảo tàng. Để bắt kịp với xu hướng chung của cộng đồng bảo tàng quốc tế, các bảo tàng ở Việt Nam cần luôn đổi mới, sáng tạo trong tư duy tổ chức các hoạt động, phương pháp tiếp cận nội dung trưng bày và cách thức tổ chức các hoạt động giáo dục. Với những hoạt động được đổi mới thường xuyên, bảo tàng sẽ dần thu hẹp khoảng cách giữa công chúng và nội dung trưng bày, hạn chế những định kiến rằng bảo tàng là nơi buồn tẻ với những hiện vật cũ kỹ. Hơn nữa, cách thức tiếp nhận thông tin, kiến thức của công chúng thường phát triển liên tục, phù hợp với sự phát triển của xã hội. Do vậy, nếu bảo tàng mong muốn chuyển tải được thông điệp tới các nhóm khách tham quan, bảo tàng cần sử dụng ngôn ngữ và cách thức kể chuyện mà nhóm khách tham quan hiểu và muốn nghe, khi hiểu và thích thú với thông điệp của bảo tàng, công chúng sẽ nhớ và quay lại thăm trưng bày cùng với bạn bè và người thân.

Đổi mới các hoạt động trong trưng bày không chỉ đem lại kết quả tốt cho một trưng bày cụ thể, mà còn đem lại danh tiếng, ưu tín và quan trọng hơn nhất là xây dựng lòng tin của công chúng với bảo tàng. Đồng thời, các hoạt động chuyên ngành này của bảo tàng cũng là chất liệu cho các hoạt động quảng bá, truyền thông của bảo tàng. Thúc đẩy sự ghi nhận của công chúng với các hoạt động của bảo tàng, nhận diện rõ hơn vai trò của bảo tàng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa nói riêng và phát triển xã hội nói chung./.

Nguyễn Hải Ninh (Cục Di sản văn hóa)

 

Tư liệu tham khảo:

4.Xem thêm tại: http://digital.lib.lehigh.edu/trial/enola/

5.Xem thêm tại: https://journals.ku.edu/index.php/amerstud/article/viewFile/3141/3898

6.Nhiệm vụ của Bảo tàng Dân tộc học (The Mission of the Ethnological Museum). Bài Hội thảo “Quá khứ, hiện tại và tương lai của bảo tàng dân tộc học” Seoul, 14/6/2010, TS. Steven Engelsman, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Volkenkunde, Phần Lan.

Liên kết website

Số lượng truy cập

Cơ quan chủ quản: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Đơn vị quản lý: Bảo tàng Lịch sử quốc gia - Giấy phép số: 164/GP-TTĐT cấp ngày: 31/10/2012

Chịu trách nhiệm: TS. Nguyễn Văn Cường - Giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia

Địa chỉ: Số 1, Tràng Tiền, Hoàn Kiếm, Hà Nội

Số 216, Trần Quang Khải, Hoàn Kiếm, Hà Nội

Email: banbientap@baotanglichsu.vn - Tel/Fax: 84.4.38252853